تعریف جرم معامله ربوی یا رباخواری و مجازات آن

کلمه ربا در لغت به معنای فزونی است. در خصوص معنای فقهی و شرعی آن نیز می‌توان گفت «فزونی است که در ازای مالی دریافت شود.» در فقه امامیه و به تبع آن در قوانین کیفری جمهوری اسلامی، ربا دو صورت دارد که در ماده 1 قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی مصوب 17/5/63 بیان شده است؛ ربای قرضی و ربای معاملی. ربا در شرع جرم دانسته شده ولی برای آن مجازاتی تعیین نشده پس یک جرم تعزیری است و از جمله جرایم حدی نیست. ربا متاسفانه در جامعه بسیار فراگیر و مخرب است به نحوی که بانکها علنا و آزادانه ربا را در قالب عقود به ظاهر قانونی و اسلامی توجیه میکنند و به قصد ربا عقودی مثل جعاله یا مضاربه یا مشارکت منعقد میکنند ولی نیتشان همان رباست. و واژه هایی مثل بانکداری اسلامی و عملیات بانکی بدون ربا بازیچه و شوخی بیش نیست! در هرحال سرایت و فراگیری معاملات و روابط مبتنی بر ربا (دادن و گرفتن زیاده بر اموال مثلی و اعتباری از جمله پول) افراد را بر آن می دارد که به جای پذیرش ریسک تجارت و اکتفا به سود معقول ناشی از آن به سمت سود بی زحمت و تحریک آمیز ناشی از روابط ربوی بروند!!!

 لایحه دفاعیه ادعای معامله ربوی و تحصیل مال نامشروع

نکات مهم جرم معامله ربوی

• به منظور تعریف رباخواری، ربا در لغت به معنای زیادی یا زیاد شدن می باشد که به دو نوع تقسیم می شود، ربای قرضی و ربای معاملی.
• برای تعریف معامله ربوی، ربا در عرف به این معناست که در ازای دریافت مبلغی پول به عنوان قرض،مبلغی بیشتر به عنوان اصل و سود پول به صاحب مال داده شود.
• ربا از نظر شرعی حرام می باشد و از نظر حقوقی و کیفری دارای ضمانت اجراست.
• از نظر حقوقی، با توجه به مواد 190 قانون مدنی و 217 همین قانون، معاملات ربوی به دلیل نامشروع بودن باطل می باشند. عقد باطل نیز عقدی است که فاقد شرایط ماهوی و برخی شرایط شکلی مقرر براي صحت آن باشد و به تبع آن آثار مخصوص بر آن عقد مترتب نمی شود و با تنفیذ نیز هیچ اثري پیدا نمی کند.
• به همین جهت معاملات ربوی به دلیل آنکه جهت نامشروعی دارند، باطل می باشد و در صورتی که طرفین به تعهدات خود عمل ننمایند، از نظر حقوقی و قضایی قابلیت پیگیری ندارد.
• افراد گاهی بین رابطه ربوی و عقد مضاربه به دلیل شباهت زیاد این دو دچار اشتباه می‌شوند. در توجیه این شباهت باید گفت، شارع برای حمایت از تولید و گردش سرمایه یکسری عقود شرعی را تایید کرده است. تفاوت ربا و مضاربه در این است که در مضاربه زیادت بین طرفین شرط نمی‌شود بلکه نسبت و درصدی از سود مشخص می‌شود در حالی که در ربا زیادت مبلغ مشخصی است.

 معرفی جرم تحصیل مال از طریق نامشروع

انواع ربا و نزول

1- ربای قرضی

عبارت است از اشتراط هر نوع زیاده در قرارداد قرض. در این نوع ربا بدهکار متعهد می شود هنگام پرداخت قرض، شرط اضافه ای را علاوه بر اصل قرض برای طلبکار انجام دهد. 

2- ربای معاملی

عبارت است از معامله ی دو شی همجنس از اشیای مکیل یا موزون همراه با زیاده. هنگامی که عوضین معامله از یک جنس باشند، جنسی که با پیمانه یا وزن معامله می شود و یکی از طرفین تقاضای زیادی حجم یا وزن اضافه را داشته باشد، ربای معاملی رخ می دهد.

فرق معامله ربوی و مضاربه

مجازات معامله ربوی و نزول خواری

• در رابطه با مجازات معامله ربوی باید گفت ربا در قانون مجازات اسلامی نیز توسط قانونگذار جرم انگاری گردیده است.
• ماده 595 قانون مجازات اسلامی در این باره مقرر می دارد که هر نوع توافق بین دو یا چند نفر تحت هر قراردادی از قبیل بیع، قرض، صلح و امثال آن جنسی را با شرط اضافه با همان جنس مکیل و‌ موزون معامله نماید و یا زائد بر مبلغ پرداختی، دریافت نماید ربا محسوب و جرم شناخته میشود مرتکبین اعم از ربادهنده، ربا گیرنده و واسطه بین ‌آنها علاوه بر رد اضافه به صاحب مال به شش ماه تا سه سال حبس و تا (۷۴) ضربه شلاق و نیز معادل مال مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم ‌میگردند. 
• به موجب ماده ی مذکور، کسی که ربا می دهد، کسی که ربا می گیرد و کسی که واسطه بین ربا گیرنده و ربا دهنده می شود مجرم شناخته شده و قابل مجازات می باشد.
• بنابراین می توان گفت که عنصر مادی جرم ربا شامل پرداخت، دریافت و وساطت یا معاونت در عملیات ربوی می باشد که هرکدام از موارد مذکور باید به توافق طرفین رسیده و شرط مازاد شده و قبض و اقباض مازاد نیز صورت گیرد.
• بنابراین اخذ زیاده باید صورت گیرد و برای نمونه اگر دارنده چک، چک را به عنوان ربا قبول نماید، تا زمانی که وجه چک دریافت نشده است ربا محقق نمی ‌شود.به عبارت دیگر هم ربا دهنده، هم ربا گیرنده و هم معاون ممکن است مجرم شناخته شوند.
• توجیه کسی که ربا داده فقط می تواند این باشد که برای اخذ آن اضطرار داشته و برای دفع افسد به فاسد متوسل شده است.
• به جهت آنکه معامله ازحالت ربوی خارج گردد، می توان شرط نمود که طرفین علاوه بر شریک بودن در سود مال، در صورت ورود ضرر، در زیان آن هم شریک باشند. 
• به موجب تبصره 2 ماده 595 قانون مجازات اسلامی، اگر ربادهنده یعنی کسی که سود و بهره می دهد، مضطر باشد، یعنی ناچار به دادن ربا بوده باشد، از مجازات معاف خواهد شد.
• لازم به ذکر است که غیر از حالت اضطرار ربا دهنده، مواردی در قانون وجود دارد که به تبع فقه اسلامی، معامله ربوی جرم نبوده و مشمول جرم معامله ربوی نخواهد شد.
• با توجه به موارد فوق می توان بیان داشت که در صورتی که شخص مالی را به عنوان بهره و ربا به فرد دیگری بدهد، می تواند با شکایت کیفری و اثبات ربوی بودن معامله، با گرفتن حکم کیفری، از آن حکم در دادخواست حقوقی به عنوان دلیل استفاده نموده و تقاضای ابطال معامله را داشته باشد.
• لازم به ذکر است که در صورتی که در دادگاه کیفری حکم معامله ربوی صادر گردد، خود فرد ربا دهنده نیز مجازات خواهد شد مگر آنکه اثبات کند در گرفتن ربا مضطر بوده است.

به موجب تبصره 3 ماده 595 قانون مجازات اسلامی، معامله ربوی بین افراد زیر جرم نبوده و قابل مجازات رباخواری نمی باشد:

1- معامله ربوی بین پدر و فرزند
2- معامله ربوی بین زن و شوهر
3- معامله ربوی بین مسلمان و کافر در صورتی که مسلمان از کافر ربا دریافت کند.

 قرارداد مضاربه یا سرمایه گذاری به روش قانونی

قوانین و مقررات جرم ربا خواری

ماده ۱۹۰ قانون مدنی
برای صحت هر معامله شرایط ذیل اساسی است:
۱. قصد طرفین و رضای آنها
۲. اهلیت طرفین
۳. موضوع معین که مورد معامله باشد
۴. مشروعیت جهت معامله

ماده ۲۱۷ قانون مدنی
در معامله لازم نیست که جهت آن تصریح شود ولی اگر تصریح شده باشد باید مشروع باشد و الا معامله باطل است.

ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی
هر نوع توافق بین دو یا چند نفر تحت هر قراردادی از قبیل بیع، قرض، صلح و امثال آن جنسی را با شرط اضافه با همان جنس مکیل و‌ موزون معامله نماید و یا زائد بر مبلغ پرداختی، دریافت نماید ربا محسوب و جرم شناخته میشود مرتکبین اعم از ربادهنده، رباگیرنده و واسطه بین ‌آنها علاوه بر رد اضافه به صاحب مال به شش ماه تا سه سال حبس و تا (۷۴) ضربه شلاق و نیز معادل مال مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم ‌میگردند.
تبصره ۱ – در صورت معلوم نبودن صاحب مال، مال مورد ربا از مصادیق اموال مجهول‌المالک بوده و در اختیار ولی فقیه قرار خواهد گرفت.
تبصره ۲ – هر گاه ثابت شود ربادهنده در مقام پرداخت وجه یا مال اضافی مضطر بوده از مجازات مذکور در این ماده معاف خواهد شد.
تبصره ۳ – هر گاه قرارداد مذکور بین پدر و فرزند یا زن و شوهر منعقد شود یا مسلمان از کافر ربا دریافت کند مشمول مقررات این ماده نخواهد بود.

جهت ارتباط با وکیل پایه یک دادگستری کلیک کنید  – 88019243

سوالات متداول معاملات ربوی یا ربا خواری